Dvorske svečanosti po ugledu na evropske metropole u Beograd je donela dinastija Obrenović, a prvi Svetosavski bal je u Beču upriličio knez Miloš 1846. godine, uz Štrausov „srpski kvadril” :

Johan Strauss jr.  – Serbian Quadrille, op. 14 : http://youtu.be/6fKIcliu8gY

balovi nekad

Svetosavski bal je prvi put održan u Beču pre više od jednog i po veka, kad su u prestonici Austrije živeli mnogi znameniti Srbi tog vremena, a knez Miloš Obrenović (1780 – 1860) poželeo da ih jednom godišnje okupi na prigodnoj svečanosti. Tim povodom je od čuvenog austrijskog kompozitora Johana Štrausa Mlađeg naručio kompoziciju, koja je, pod nazivom „srpski kvadril”, predstavljena 1846. godine na prvom Svetosavskom balu u Beču.

Na narednom, održanom 1847, među gotovo tri hiljade prisutnih izdvajali su se Vuk Karadžić, Njegoš i knez Miloš (on je baš voleo da igra, sa ordenjem koje je poskakivalo i zveckalo), a kako navode hroničari posebnu pažnju je privlačila Vukova kći Mina. Ona je i inače bila među najotmenijim damama na bečkim balovima, na kojima se isticala jedinstvenim izgledom: odevena u srpsku nošnju sa libadom obrubljenom srmom, suknjom sa obaveznim pojasom i čipkom vezenom košuljom.

Bio je zapažen i bal 1861, na kojem su se, pored najuglednijih bečkih Slovena, stranih diplomata, srpskih ministara i njihovih supruga, visokih oficira, dvorskih dama… pojavili i austrijski državni ministar Šmerling, ruski, mađarski i poljski plemići, pisci Ivan Mažuranić i Petar Preradović, general Stratimirović… Svirao je Štrausov orkestar, a plesali su se „lijepa Maca”, kvadril, valcer, kolo srpsko, kolo hrvatsko, kolo slavonsko, polka, mazurka… da bi, kako je zapisao jedan od učesnika, oko ponoći „sva slavenska mladež” zaigrala uz junačku pesmu „Rado ide Srbin u vojnike”.

beogradski baloviUčesnici Svetosavskog bala 20-ih godina dvadesetog veka

Otkako je u poslednjih desetak godina obnovljena tradicija održavanja bečkog Svetosavskog bala, učesnike je ugostilo više poznatih hotela u austrijskoj prestonici, pored ostalih i luksuzni „Parkhotel Šenbrun”: među 500 zvanica su bile i domaće i strane diplomate, članovi kraljevske porodice, predstavnici Srpske pravoslavne crkve, znameniti umetnici, naučnici i poslovni ljudi koji su se istakli u srpskoj zajednici u Austriji…

Knjižica za kavaljere

Običaj održavanja balova u Srbiju je iz Beča doneo mlađi sin kneza Miloša, knez Mihailo Obrenović (1823 –1868), a na evropski nivo podigao njegov naslednik kralj Milan (1854 – 1901). Naročito je Milanova supruga, kraljica Natalija, tome doprinela. Po ugledu na druge evropske prestonice i mondenske centre (posebno one francuske), uvela je osnove modela ponašanja i života na beogradskom dvoru. Veoma je držala do modnih trendova i nastojala da za njih zainteresuje i svoje (imućnije) zemljakinje, koje su jedva dočekale da se na balovima šepure toaletama i draguljima, prikazujući bogatstvo, uspeh i status svojih muževa i očeva.

Pripreme za bal su, zato, bile najvažniji događaj u mnogim porodicama, naročito onima sa više ženske čeljadi, koju je trebalo na vreme opremiti haljinama, cipelama, nakitom… Ovdašnje mlade dame su bile nestrpljive da pokažu svoje najnovije ruho po uzoru na evropsku modu, dok su starije gospođe i gospoda često nosili svečanu građansku srpsku nošnju.

Toalete sa šlepom nosile su isključivo udate žene, a devojke su u balsku dvoranu stupale opremljene lepezama, svilenim maramicama i specijalnim sveščicama sa ubeleženim redosledom plesova, gde su upisivale imena kavaljera kojima su obećale pojedine igre. Prva je uvek bila „srbijanka” (kraljevo kolo), a zatim su se smenjivala kola i okretne igre (valcer, lans, kadril,), uz stručno vođenje ceremonijal majstora, koji je uzvikivao figure.

Iz jedne od sačuvanih devojačkih knjižica sa bala koji je 1887. priređen na dvoru kraljice Natalije, vidi se redosled igara (bio je strogo određen i uvek je počinjao kolom): kolo, pa polka, mazurka, valcer, zatim opet kolo, pa kotiljon… ukupno 11 plesova, sa pauzom posle osmog.

Najsvečaniji je bio novogodišnji bal. Počinjao je u deset sati uveče i trajao do zore. Haljine su bile dugačke, od skupocenih uvoznih materijala, a najcenjenije su bile one šivene kod „Fransine” u Beču ili „Monasterlije” u Pešti, mada je kraljica Natalija najradije naručivala iz Pariza. Muškarci su nosili frakove (uglavnom krojene po meri kod ovdašnjih krojača) a oficiri paradne uniforme sa ešarpama i perjanicama i ordenje sa lentama. Naročito otmenom se smatrala ljubičasta boja.

Slavlje uz prangije i topove

Prvi srpski bal, koji se pominje u pisanim dokumentima 1827. godine, priredio je izvesni zemunski gostioničar, a pretečom prvog kraljevskog bala u Srbiji smatra se fešta koju je u Kragujevcu 1834. godine priredio knez Miloš tačno u ponoć, uz prangije i topove, za članove i prijatelje porodice Obrenović. Veliko slavlje, uz pesmu i igru, održano je u zgradi Narodnog suda, a zvanice su bile u svečanoj i svatovskoj odeći.

Oktobra 1847. godine u Beogradu je gostovao Johan Štraus Mlađi, koji je na balu u sali hotela „Srpska kruna” izveo „srpski kvadril” i ostale svoje kompozicije. Zabeleženo je i da je otmeno beogradsko društvo 1869.  naročito uživalo u zapaženom balu engleskog konzula Hodžesa.

I u Srbiji, kao i u drugim evropskim metropolama sredinom 19. veka, glavna sezona balova je bila u zimskim meseci, od decembra pa do marta. Domaći i strani hroničari tog vremena (među kojima i Feliks Kanic) zabeležili su da je u Beogradu tih godina redovno priređivan veliki Dvorski bal, zatim Velikoškolski, Oficirski, pa balovi Ženskog društva i Trgovačke omladine…

Uzor mode za otmene dame iz visokog društva, koji je krajem 19. veka bila kraljica Natalija, početkom 20. veka je postala kneginja Olga: na balovima su nestrpljivo čekale da vide njenu toaletu, koja će postati „modni trend” cele godine. Krojači balskih haljina i svečanih odela za gospodu najviše posla su, prema istorijskim spisima, imali za vreme vlade Nikole Pašića, kada su radikali došli na vlast. Naime, dok su bili u opoziciji, nisu prisustvovali ovakvim ceremonijama, pa nisu imali potrebe ni za posebnom odećom koju bi u tim prilikama nosili.

————————————————————-

Savindan u Beču

Svetosavski bal je nastao kao deo tradicije obeležavanja Savindana u Srbiji. Prvi pisani trag o školskoj proslavi Svetog Save, koji datira iz 1734. godine, nalazi se u Austrijskoj narodnoj biblioteci u Beču: udžbenik za treći i četvrti razred srpsko-latinske škole u Sremskim Karlovcima. Knez Miloš je 1823. doneo naredbu da dan Svetog Save postane školska slava, a kasnijih godina su uvedeni i drugi vidovi obeležavanja Savindana, među kojima je i istoimeni bal.

———————————————————–

Život na srpskom dvoru

Svakodnevni život na dvorovima Karađorđevića i Obrenovića nije posebno privlačio pažnju istoričara, ali ga je moguće donekle rekonstruisati na osnovu popisa imovine poslednjih Obrenovića, sprovedenog posle Majskog prevrata 1903. godine. „Dnevnik o starateljstvu nad imanjem maloletnog kralja Aleksandra“, koji je vodio Jovan Mišković, sadrži zanimljive podatke o vođenju dvorske ekonomije krajem osamdesetih godina 19. veka, a dragocena su i zapažanja putopisaca i stranaca koji su u to vreme boravili u Srbiji, i iz kojih pored ostalog saznajemo kako je izgledao u to vreme sagrađen Novi dvor. Brižljivo je opreman godinama: salone, uređene u rokoko, renesansnom i orijentalnom stilu izradile su ugledne bečke firme tog doba. Tu su održavane razne svetkovine, balovi i prijemi. Dvor je imao električno osvetljenje, a na savremenike je poseban utisak ostavljala balska dvorana sa 322 sijalice. Prema sećanju Gavra Vukovića, ministra spoljnih poslova Crne Gore, na prijemu priređenom u njegovu čast 1902. godine, jelo se služilo iz servisa od saksonskog porculana, vino točilo u čaše od češkog kristala sa kraljevskim krunama i inicijalima kralja Milana, a u vazama iz Sevra bilo je aranžirano topčidersko cveće.

http://www.politika.rs/rubrike/Magazin/Okretne-igre-za-visoko-drustvo.lt.html